Pesëdhjetë vjet pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit, patrioti dhe mendimtari i shquar Mid'hat Abdyl Frashëri shkruante me thellësi të rrallë për rëndësinë e asaj lëvizjeje historike. Teksti i tij, botuar në vitin 1928, mbetet një dëshmi e gjallë e mënyrës si një popull i sulmuar nga çdo anë gjeti forcën për të shndërruar mbrojtjen instiktive në projekt kombëtar.
Rreziku rus dhe lindja e Lidhjes
Sipas Frashërit, Lidhja e Prizrenit lindi drejtpërdrejt si pasojë e Luftës ruso-turke të viteve 1877–1878. Rusia fituese po copëtonte trupën e Perandorisë Osmane, duke u dhuruar Serbisë, Bullgarisë, Malit të Zi dhe Greqisë troje të banuara nga shqiptarët. Traktati i Shën Stefanit sillte Bullgarinë e Re deri në Devoll dhe Drin, ndërsa Serbisë i falej Nishi, Vranja, Leskovca e Kuršumlija. Mali i Zi fitonte Podgoricën, Shpuzën e Plavën, kurse Epiri i drejtohet Greqisë. Toka shqiptare po shkëputej nga të gjitha anët.
Ky rrezik i papritur, shkruante Frashëri, zgjoi një reagim pothuajse fiziologjik tek shqiptarët. Lidhja e Prizrenit filloi si protestë lokale kundër humbjes së tokës, por shpejt mori dimensione shumë më të mëdha. Tre qendrat — Prizreni, Shkodra dhe Janina — ngritën zërin secila sipas rrethanave të veta, por me të njëjtin qëllim: mbrojtjen e truallit arbënor.
Nga mbrojtja vendore drejt ndërgjegjes kombëtare
Frashëri vëren me kujdes ndryshimin cilësor që solli Lidhja krahasuar me kryengritjet e mëparshme. Lëvizjet e Ali Pashë Tepelenës apo Bushatlliut kishin si nismëtar një individ të vetëm që mbështetej tek nevoja lokale e çastit. Lidhja e Prizrenit, për herë të parë, nisi nga populli vetë dhe synonte të gjithë Shqipërinë etnografike — jugun dhe veriun, myslimanët dhe të krishterët, çdo cep toke ku flitej gjuha shqipe.
Influencës së delegatëve jugorë, shkruante ai, i detyrohet karakteri pan-shqiptar i lëvizjes. Ishte, ndoshta, hera e parë që ideja e kombësisë po zinte rrënjë në shkrepat e Arbërisë. Nga mbrojtja instiktive e vilajetit, mendimi shqiptar kishte hipur në nivelin e aspiratës kombëtare: njohja e Shqipërisë si tërësi, autonomia administrative, respektimi i të drejtave të kombit sipas parimeve të reja europiane — të njëjtat parime që kishin bashkuar Gjermaninë dhe Italinë.
Lidhja e Prizrenit kërkonte dy gjëra të pandara: të mos copëtohej toka shqiptare dhe të njihej ajo tokë si Shqipëri me identitet, me drejtë dhe me vetëqeverisje. Sipas Frashërit, kjo ishte ndërmarrja kolasale e një populli të rrethuar, që ktheu britmat e zakonshme të mbrojtjes vendore në aksion diplomatik dhe projekt kombëtar me horizont të qartë. Trashëgimia e saj, shkruante ai, ishte pikërisht kjo: çdo gjë që shqiptarët shohin, presin dhe kanë të drejtë të kërkojnë buron nga ajo lëvizje e vitit 1878.
BurimiTelegrafi
