Masakri shqipetarve
Dyshimet për ekzistencën e një varri masiv në veri të Kosovës, që erdhën pas gërmimeve të javëve të fundit, i kanë shtuar presionit ndërkombëtar mbi Beogradin për të hapur arkivat shtetërore dhe ushtarake të periudhës së luftës së viteve 1998–1999. Për familjarët e afërsisht 1.600 personave të zhdukur me dhunë, dokumentet e mbyllura në Serbi mbeten ndoshta shansi i fundit për të kuptuar fatin e të dashurve të tyre. Pavarësisht deklaratave periodike të bashkëpunimit, Beogradi deri sot nuk ka lejuar qasje të plotë dhe të pakufizuar në këto dosje.
Cilat institucione serbe mbajnë të dhënat kyçe?
Sipas kryetares së Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi, Sonja Biserko, institucionet që ruajnë informacionet më të rëndësishme janë arkivat e ushtrisë dhe ato të Ministrisë së Brendshme të Serbisë. "Arkivat ushtarake dhe strukturat policore ruajnë raporte luftarake, të dhëna për veprimet e njësive dhe regjistra të transferimeve, të cilat mund të ndihmojnë në identifikimin e varrezave masive dytësore ose rasteve të personave të zhdukur në zonat e luftimeve", ka theksuar ajo. Arkivat e shërbimeve të sigurisë shtetërore përmbajnë gjithashtu raporte inteligjence nga operacionet e zhvilluara në Kosovë, duke pasqyruar bashkërendimin mes forcave policore dhe ushtrisë.
Bekim Blakaj, nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Kosovë, ka shtuar se do të ishte po aq e rëndësishme hapja e arkivave të institucioneve të tjera, sidomos atyre që kanë qenë përgjegjëse për bartjen dhe varrosjen e kufomave — duke përfshirë kompanitë e shërbimeve komunale dhe organizata të ngjashme. Sipas tij, hapja e plotë e dosjeve "do të identifikonte një përqindje të madhe të personave ende të zhdukur".
Brigada e 37-të dhe dokumentet sekret deri në 2044
Kosova kërkon në mënyrë të veçantë hapjen e arkivit të Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave, e cila veproi në Kosovë gjatë vitit 1999. Ky arkiv u shpall sekret me vendim të Ministrisë së Brendshme serbe në vitin 2014, për një periudhë 30-vjeçare — që do të thotë se dokumentet mbrohen ligjërisht deri në vitin 2044. Blakaj sqaron se dosjet lidhen drejtpërdrejt me vrasjen e civilëve shqiptarë dhe me zhvendosjen e fshehjen e kufomave të tyre në varrezën masive të Rudnicës, në territorin e Serbisë. Në krye të kësaj brigade qëndronte në atë kohë Lubisha Dikoviq, i cili u bë më vonë shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Serbisë.
Biserko ka nënvizuar se shteti serb është përfshirë drejtpërdrejt në largimin sistematik të trupave të viktimave shqiptare nga Kosova drejt varrezave masive në Serbi, "në një përpjekje të qëllimshme për të fshehur provat e krimeve". Arsyeja kryesore e refuzimit të Beogradit mbetet e qartë për ekspertët: hapja e arkivave "do të nënkuptonte drejtpërdrejt përgjegjësinë e ushtrisë dhe të shërbimeve sekrete, të cilat kanë vepruar në Kosovë qysh nga vitet '90", siç e formulon Biserko.
Kosova dhe Serbia kanë nënshkruar në kuadër të dialogut të Brukselit një Deklaratë të Përbashkët për personat e zhdukur, duke premtuar qasje të plotë në informacione — edhe ato të klasifikuara. Në fillim të vitit 2026, u mbajt takimi i parë i Komisionit të Përbashkët mbi këtë çështje, por pa ndonjë rezultat konkret. Ndërkohë, 1.577 persona mbeten ende të zhdukur — një plagë e hapur që askënd nuk mund ta lërë indiferent, e sidomos jo familjet shqiptare që presin të vërtetën prej 27 vitesh.
BurimiJava News
