Sistemi i pensioneve në Shqipëri ka arritur nivelin më të ulët të zëvendësimit të të ardhurave në të gjithë kontinentin europian. Sipas të dhënave zyrtare të Eurostat, ky tregues ka shënuar rënie të ndjeshme gjatë katër viteve të fundit, duke bërë që pensionistët shqiptarë të përballen njëkohësisht me rënie të fuqisë blerëse dhe me rritje të vazhdueshme të çmimeve.
Konkretisht, raporti i përgjithshëm i zëvendësimit ka rënë nga 0.43 në vitin 2019 në vetëm 0.30 në vitin 2023 — që do të thotë se pensioni mesatar bruto përfaqëson sot vetëm 30% të pagës mesatare të grupmoshës aktive 50–59 vjeç. Ky hendek me grupmoshat në punë thellohet edhe më tej, pasi pagat në ekonomi kanë shënuar rritje më të shpejtë se sa pensionet.
Shqipëria pas Ballkanit dhe pas BE-së
Ky nivel e vendos Shqipërinë jo vetëm në fund të vendeve të Ballkanit Perëndimor, por edhe në skajet më të ulëta krahasuar me çdo shtet anëtar të Bashkimit Europian. Mesatarja e bllokut europian qëndron e qëndrueshme mes 0.57 dhe 0.60, ndërkohë që vende si Greqia, Italia dhe Spanja arrijnë vlera deri në 0.78. Në rajon, Serbia shënon 0.48, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut ruajnë tregues dukshëm më të favorshëm se Shqipëria.
Ekspertët theksojnë se kjo situatë është pasojë e disa faktorëve strukturorë. Informaliteti i lartë në tregun e punës dhe deklarimi i pagave pjesërisht jashtë sistemit gjatë viteve të karrierës zvogëlojnë ndjeshëm bazën e kontributeve dhe, si rrjedhojë, madhësinë e pensionit të ardhshëm. Njëkohësisht, emigracioni i vazhdueshëm i të rinjve dhe plakja e shpejtë e popullsisë keqësohen raportin demografik të varësisë, duke ushtruar presion të shtuar mbi financat e skemës publike.
Formula e indeksimit dhe mungesa e reformave
Një faktor tjetër kyç është formula aktuale e indeksimit të pensioneve, e cila mbështetet kryesisht te rritja e çmimeve të konsumit — inflacioni — dhe jo te rritja reale e pagave në ekonomi. Kjo zgjedhje politike ka bërë që pensionistët të mos përfitojnë asgjë nga rritja e produktivitetit dhe e pasurisë kombëtare, ndryshe nga punonjësit aktivë. Ndërkohë, qeveria ka ndërhyrë me rritje pagash në sektorin publik, por skema e pensioneve ka qëndruar praktikisht në hije me rritje simbolike.
Mungesa e fondeve private të pensioneve si alternativë e organizuar dhe e stimuluar fiskalisht e rëndon edhe më tej situatën. E gjithë barra e sigurimit të jetesës në moshë të thyer bie mbi skemën publike, e cila nuk ka kapacitetin për të mbajtur vetë këtë peshë. Për krahasim, në shumicën e vendeve të BE-së, qeveritë ndërhyjnë rregullisht me skema shtesë mbrojtjeje sociale dhe nxisin kursimet individuale nëpërmjet lehtësive tatimore.
Nëse tendencat aktuale nuk ndryshojnë — informaliteti mbetet i lartë, formula e indeksimit nuk reformohet dhe fondet private nuk zhvillohen — boshllëku mes pensioneve dhe pagave në Shqipëri rrezikon të thellohet edhe më tej në vitet e ardhshme, duke rënduar mbi gjeneratat që sot janë në prag të daljes në pension.
BurimiMonitor
