Nga Ilona van Dam
Në vitin 2025, Evropa u vu në lëvizje kur një prej rivalëve kryesorë politikë të Erdoganit u arrestua: Ekrem İmamoğlu, kryebashkiaku i Stambollit. Socialistët dhe Demokratët (S&D) nuk vonuan të ngrinin pyetje në Parlamentin Evropian lidhur me zhvillimet demokratike në Turqi. Ata ngritën gjithashtu alarmin për problemet që lidhen me shtetin e së drejtës në vend dhe shqetësimet rreth anëtarësimit të mundshëm të Turqisë në Bashkimin Evropian.
Me të drejtë dhe në mënyrë të domosdoshme.
Çështja Veliaj
Por çfarë ndodh nëse gjejmë një shembull të ngjashëm në Evropë? Erion Veliaj, kryebashkiaku i zgjedhur i Tiranës, ndodhet tashmë prej tetëmbëdhjetë muajsh në paraburgim, nën dyshimin për korrupsion. Natyrisht, korrupsioni duhet të luftohet, por kohëzgjatja jashtëzakonisht e madhe e paraburgimit të tij përpara një dënimi përfundimtar, si një drejtues i zgjedhur, ngre pyetje themelore mbi proporcionalitetin, mbrojtjen ligjore dhe funksionimin e shtetit të së drejtës në Shqipëri.
B40, një bashkëpunim mes kryebashkiakëve të Ballkanit, ishte ndër të parët që ngriti alarmin për këtë çështje. Në një letër të janarit 2026, organizata bëri thirrje për lirimin si të Ekrem İmamoğlu, ashtu edhe të Erion Veliajt. Megjithatë, është e habitshme se paraburgimi i Veliajt ka marrë shumë më pak vëmendje. Edhe brenda S&D-së. Ndërsa ndalimi i İmamoğlu solli reagime të forta nga socialdemokratët evropianë, rreth Veliajt mbizotëron heshtja.
Është e habitshme që çështja Veliaj duket se është thuajse aspak pjesë e debatit më të gjerë evropian mbi shtetin e së drejtës në Shqipëri. Aq më tepër kur komisionerja evropiane për Zgjerimin, Marta Kos, më herët foli me vlerësime pozitive për shtetin e së drejtës në Shqipëri.
Kësaj i shtohet edhe një dimension politik: kryeministri Edi Rama ndodhet nën një presion të konsiderueshëm politik në Shqipëri, ndër të tjera për shkak të polemikave rreth të ashtuquajturës çështje e Flamingove. Me një rival të rëndësishëm politik që nuk vepron më nga qendra politike e Tiranës, Rama ka të paktën një problem më pak.
Evropa duhet të jetë vigjilente kur një drejtues i zgjedhur mbahet për një kohë të gjatë në paraburgim. Aq më tepër kur bëhet fjalë për një vend që është nën presion dhe njëkohësisht dëshiron të anëtarësohet në BE.
Jo e njëjta çështje, por e njëjta pyetje
Çështja İmamoğlu nuk është juridikisht identike me atë të Veliajt. Për më tepër, Turqia dhe Shqipëria kanë sisteme të ndryshme politike dhe të shtetit të së drejtës. Prandaj, një krahasim një-për-një do të ishte i pasaktë.
Por ekziston një pyetje parimore që është e rëndësishme për të dyja çështjet: a zbaton Evropa të njëjtat parime të shtetit të së drejtës kur një drejtues i zgjedhur privohet nga liria përpara një dënimi përfundimtar?
Këtu S&D-ja duket se bie në mënyrë të habitshme në heshtje. İmamoğlu është pjesë e Partisë Republikane Popullore (CHP), partia socialdemokrate me të cilën S&D-ja ka lidhje të ngushta. Veliaj është aktiv në Partinë Socialiste Shqiptare.
Hapi i ardhshëm
Ku ishin, në rastin Veliaj, të njëjtat pyetje kritike për paraburgimin, pavarësinë politike dhe garancitë e shtetit të së drejtës? Ku ishin socialdemokratët Mohammed Chahim, Thijs Reuten dhe Kathleen Van Brempt? Van Brempt është zëvendëspresidente e S&D-së dhe gjithashtu përgjegjëse për zgjerimin e BE-së.
Dhe ku ishte eurodeputeti i CDA-së, Jeroen Lenaers? Si anëtar i komisionit LIBE, i cili merret ndër të tjera me shtetin e së drejtës, të drejtat themelore dhe drejtësinë, ai mund të zhvillojë hetime dhe të bëjë pyetje. Pikërisht sepse Shqipëria është vend kandidat për në BE, gjithçka duhet të jetë në funksion të kontrollit: a funksionon në praktikë mbrojtja e saj ligjore mjaftueshëm mirë për të bërë një hap të mëtejshëm?
Përgjegjësia holandeze
Edhe në Holandë mbetet e habitshme heshtja rreth zhvillimeve lidhur me shtetin e së drejtës dhe ato politike në Shqipëri, si dhe rreth anëtarësimit në BE të vendeve me mangësi, në përgjithësi.
Komisioni i përhershëm parlamentar për Çështjet Evropiane pati muajin e kaluar një mundësi të shkëlqyer për të bërë pyetje kritike mbi cilësinë e demokracisë dhe mbrojtjes ligjore në Shqipëri. Në fund të fundit, komisioni zhvilloi një vizitë pune në Shqipëri.
Çfarë u diskutua saktësisht atje nuk është e qartë. Por pikërisht një vizitë e tillë duhet të ishte një arsye për të mos zhvilluar vetëm biseda diplomatike, por edhe për të bërë pyetje kritike mbi pavarësinë e institucioneve, shtetin e së drejtës dhe trajtimin e drejtuesve të zgjedhur.
Holanda ka gjithashtu një përfshirje të drejtpërdrejtë në SPAK, organizatën e krijuar për të luftuar korrupsionin në Shqipëri dhe forcën shtytëse pas arrestimit të Veliajt. Holanda e ndihmoi SPAK-un në forcimin e ekipeve hetimore, operacioneve të përditshme dhe efikasitetit strukturor. BE-ja gjithashtu e mbështet financiarisht SPAK-un: dhjetëra miliona euro tashmë janë transferuar nga Brukseli.
Mbështetja holandeze për luftën kundër korrupsionit në Shqipëri është në vetvete pozitive. Por pikërisht kjo përfshirje sjell edhe një përgjegjësi për të vazhduar të vëzhgohet në mënyrë kritike mënyra se si funksionojnë institucione të tilla.
Jo mekanizëm politik përzgjedhjeje
Shteti i së drejtës është edhe për rastet e vështira. Për të dyshuarit që janë jopopullorë. Për politikanët me të cilët nuk pajtohemi. Dhe gjithashtu për drejtuesit e zgjedhur që akuzohen për vepra të rënda.
Shteti i së drejtës nuk është një parim që e mbron kur është politikisht e leverdisshme. Është pikërisht një parim që e mbron kur gjërat bëhen të vështira. Për këtë arsye, mund të jemi pak më kritikë ndaj asaj se kë lejojmë të hyjë në BE dhe kë jo (ende).
